Exempli di Plura Auxiliara Lingui

Yen frazo tradukita aden 15 auxiliara lingui:

Esperanto:
Kiam vi naskighis, vi ploris kaj la mondo ghojis.
Vivu tiel ke, kiam vi mortos, la mondo ploru kaj vi ghoju.

Ido:
Kande vu naskis, vu ploris e la mondo joyis.
Vivez tale por ke kande vu mortos, la mondo ploros e vu joyos.

Interlingua:
Quando tu nasceva, tu plorava e le mundo gaudeva.
Vive de tal maniera que quando tu morira, le mundo plorara e tu gaudera.

Occidental/Interlingue:
Quande vu nascet, vu plorat e li mundie esset joyosi;
Viv talmen por que, quande vu va morir, li mundie va plorar e vu va esser
joyosi.

Novial:
Kand vu naskad, vu plorad e li monde joyad.
Viva talim por ke kand vu ve mori, li monde ve plora e vu ve joya.

Idiom Neutral:
Kuande vo naskav, vo lakrimav e mund gaudiav.
Viva tale ke, kuande vo moriero, mund lakrim e vo gaudi.

LFN:
Cuando tu ia nase, tu ia plora e la mundo ia joya.
Vive tal ke cuando tu mori la mundo ta plora e tu ta joya.

Romanica:
Quando tu nascevisti, tu ploravas et le mundo gaudevat.
Vive de tal maniera que quando tu morias, le mundo ploret et tu gaudeas.

Lingua Eurana:
Quanda ca tu nascureva, tu ploreva y la mundo gaudeva.
Vive da tal modo, quanda ca tu morera, la mundo plorera y tu gaudera.

Romanova:
Cuando tu nasio', tu plorava i la mundo se alegrava.
Vive de tal manera, ce cuando tu morie, la mundo plora i tu te alegra.

Omnial:
Kitem vos naskit le kosme alegrenit et vos plorit.
Vivek temodim para ke le kosme ploron et vos alegrenon kitem vos morton.

ARIEL:
Cuando tu naseva, tu ploreva e le munde gaudeva.
Vive de tal maniere ce cuando tu va morer, le munde va plorer e tu va gauder.

Sambahsa:
Quando gnahsat, yu plieng ed id mund eet masrour.
Gwivte katha kay, quando yu mehrsiete, id mund plancsiet ed yu sessiete masrour.

LdP:
Al ke yu janmi, yu plaki e munda joi.
Jivi ba tak ke al yur morta munda plaki e yu joi.

Populido:
Lor tun nask, tu plor e le mond joy.
Ke tu viv tal ke, lor tun mort, le mond plor e tu joy.

Google Wave Ondifas

Google Wave es kunlaborajo per elektronika mesaji simila ad "email" o "chatting". Per Google Wave on povas komunikar instantale kun multa partopreneri samatempe, adjuntar komputor-arkivi, imaji, ed inter-retala ligili. En Google Wave la komunikaji nomesas "wave", Angla lingua vorto qua signifikas ondo. Me komencis explorar la ondi di Google kelka dii ante nun depos samideano antosullivan invitis me membreskar ol. La Google Ondo semblas esar utila e interesiva komunikilo qua certe kreskos e havos multa aplikaji. Adavane, Google Ondi!

La Usana Labor-festo

Por la majoritato dil usani, la unesma lundio di septembro signifikas la fino di somero, paradi, e la komenco di nova yaro en skoli. Ma historiale, la dio establesis por honorizar la ordinara laboristo e la laboristala unioni qui reprezentas multa de li. Tamen, a preske 15 milion usani qui esas ne-employata, ta semano-fino forsan esis ulo altra kam festala e sen-anxioza tempo.

La usana laboreyo experiencabis multa chanji depos la unesma oficala celebrado ye sept. 5, 1882 en la urbo Nova York. Multa de la kompensaji e protektaji juata da hodiala laboreri povas direte atribuata al desfacila esforci dal antea generacioni di laboristi. La nuna ekonomiala des-kreskado pozas en danjero multa de tala long-duranta tradicioni e principi. En la proxima futuro la Usa afrontas multa defiaji. Por exemplo, quale provizar labori al chomanti, risanigar la usana ekonomio, e trovar metodi provizar salarii e kompensaji qui entratenus la employati e quin la employisti povas sustenar.

Porko-gripo ed influenzo H1N1

Porko-gripo esas influenzo efektigita da rasi di tre kontagiema akuta respirala virusi qui kustumale infektas porki ed ofte efektigas lia morto. On trovas porko-gripo en Usa, Mexikia, Kanada, Sud-Amerika, Unionita Rejio, Suedia, Italia, Kenia, Chinia, Taiwan, Japonia, ed altra regioni di est-Azia.

Kontagiado di la viruso de porki a homi ne eventas tre ofte. Kande lo eventas, la viruso ne sempre produktas influenzo en homi. Nur kinadek tala kontagii raportesis depos la yardeko 1950. Konsumar porko ne riskas infekto. Esas rare ke tala rasi virusala pasas de homo a homo. En homi la simptomi similesas ta di influenzo generala, nome fremisi pro koldeso, febro, doloranta guturo o muskuli, kap-doloro, tuso, e feblesko.

La recenta erupto di influenzo en la yaro 2009 en homi es pro semblante virulenta nova raso di influenzo A viruso (H1N1) produktita da specala mixuro de un raso di homala influenzo-viruso, un raso di ucelala viruso, ed du diferanta rasi di porkala viruso. La origino di ta nova raso ne savesas, e la Mondala Organizuro pri Saneso di Animali raportas ke til nun on ne trovabas ta raso en porki. Ol pasas de homo a homo kun evidenta facileso, habileso atribuita a til nun ne-identifikita mutaco. Ta 2009 H1N1 viruso efektigas en homi la normala simptomi di influenzo, quale febro, tuso, e kap-doloro.

Desiderata

"Desiderata"*

Irez tranquile, meze la ne-tranquileso e la hasto; memorez, esas paco, ye la silenco.

Segun quante posibla, sen cedar, inter-relatez amike kun omna homi.

Vua vereson, quiete e klare proklamez; ed askoltez la vereso dil altri, mem ol-ta dil stulti e dil ne-savanti; anke li havas propra historio.

Evitez la homi perturbata ed atakema; li molestos vua mento.

Se vu komparos vu ad altri, vu povos divenar pretendem o bitra, nam esos sempre ulu superiora od inferiora a vu.

Juez vua vinki, same kam vua luktado. Restez interesata pri vua propra kariero, irgequante humil ol esez; ol esas vua reala posedajo alonge la hazardi dil tempo.

Esez prudenta pri vua aferi; nam la mondo esas plena de trompaji; ma ne lasez to blindigar vu. Vertuo sempre existos, plura homi penas pro alta ideali; e, omnaparte, vivo esas plena de heroeso.

Esez vu ipsa. Precipue, ne fingez afeciono, nek esez cinika pri amo; mem avan arideso e des-iluziono, ol esas tam duriva kam la herbo.

Aceptez jentile la konsili dil evozi, ma esez komprenema pri l'impulsi novigante dil yuneso.

Nutrez la forto dil spirito, por shildizar vu, ye subita des-fortuno. Ma ne ditresigesez pro tenebroz imaginaji; plura timi naskas ek fatigo e solitareso.

Ultre sanigiva diciplino esez jentila pri vu ipsa. Same kam la steli e l'arbori, vu esas filio dil universo, vu yurizesas esar hike ed esez lo klara o ne por vu, sen-dube l'universo duros plenigar sua destineso.

Pro to, paceskez pri Deo, irgequa vu konceptez Lu. Irgequa esez vua penadi ed aspiri, meze la bruisoza konfuzeso di la vivo, konservez paco en vua anmo.

Malgre la falsaji, la bitresi, la trompaji, la mondo esas bela.

Esez prudenta ed esforcez esar felica.

(Da Max Ehrman (1872-1945), segun Parsifal, ek la sam-noma situo, tradukita da H.Sa).

* Desideratum (subst. Latina) pluralo, "desiderata", ulo bezonata o dezirinda.

Ne Stacez Ploranta Apud Mea Tombo

Ne stacez ploranta apud mea tombo,
me ne esas ibe nek dormas en olu.
Me esas en mili de suflanta venti,
me esas nivofloketi lente falanta,
me esas autunala e dolca pluvo,
me esas la fertila agri frumenta.
Me esas en la silenco di la matino,
me esas en la cielo kun uceli fluganta,
me esas la brilo di la steli noktala,
me esas en la burjoni floreskanta,
me esas en la chambro silencoza,
Me esas en la pipianta uceleti,
me esas en irga kozo charmiva,
Ne stacez e plorez apud mea tombo,
me ne esas ibe. Me ne mortis.

(Tradukuro da B. Y. Takata)

Poezio

VELKITA FOLII

La rozi ye lia branchi velkis,
la blanka lilii ye lia branchi erektita
anke velkis,
e la iracigita vento arachis lia folii,
arachis lia parfumizita folii
quin me ne plus vidos.

Pose altra rozin ed altra gardenin
kun blanka lilii ye lia branchi erektita
me vidis floresar(1);
ma mea fatigita okuli pro plorado,
vice lakrimin li gutifis,
li gutifis bitra bilo...

Rosalía de Castro.

(1) Verbo propozita da A. Juste, di qua signifiko esas evidenta.

(Tradukuro da Fernando Tejón)

Quale diferas religio e filozofio?

Q: Quale diferas religio e filozofio?
R: Filozofio konsistas ek (fasko de) questioni, quin onu ne povus respondar kun satisfaco. Religio konsistas ek (buketo de) respondaji quin nulu darfas questionar.

Tradukuro da Sioro Takata:
Filozofio konsistas ek fasko de questioni quin onu jame* povas atestar pri la respondaji rafinite par'laborita. ---- od ---

Filozofio konsistas ek fasko de questioni, quin onu ne povus respondar en sua propra e kurta vivo.

Religio konsistas ek buketo de respondaji ma preske velkanta quin nulu darfas questionar.

Q: What's the difference between philosophy and religion?
A: Philosophy is a bunch of questions that may never be answered. Religion is a bunch of answers that may never be questioned.

Etimologio dil vorto "junglo"

En la grupo posta_Mundi on trovas interesiva diskuto pri vorti: bosko, foresto, silvo, junglo, e. c. Hike me nur komentas pri la vorto junglo, qua venas del vorto "jungle" del angla ed franca lingui. Segun Webster's Collegiate Dictionary (5ma edituro), lua origino es de la Hindi linguo, ed ta vorto havas origino en "jangala" de la Sanskrit. Tale, on trovas exemplo di vorto de la Hindi/Sanskrit linguo en la linguo internaciona Ido.

Dek Maxim Parolata Lingui di la Mondo

Yen la nuna dek maxim parolata lingui di la mondo segun ula blogo*:

10. La Franca: 129 milion paroleri
Cirkume 129 milion homi parolas la Franca linguo en multa landi inkluzante Francia, Belgia, Suisia, Kanada, Rwanda, Kamerun, Hayti, e.c. Ol esas un ek la sis fonto lingui di Ido. Dicez "Bonjour" por salutar ulu per la Franca.

9. La Malayo-Indoneziana: 159 milion paroleri
La Malaya linguo havas plura dialekti, ed la maxim populara ek ti esas la Indoneziana. Ma omna dialekti esas fondita sur un radiko-linguo. Do ol esas la nonesma maxim parolata linguo en la mondo. Dicez "Selamat pagi" por salutar ulu per ita linguo.

8. La Portugalana: 191 milion paroleri
Kun 191 milion paroleri en Portugal, Brazilia (ube ol esas oficala linguo), Makao, Angola, Venezuela, ed Mozambik, la Portugalana es multe difuzita en la mondo, ed anke en kelka loki en India quale Goa, Diu-Daman, e. c. Ol influis regional lingui ibe. Por salutar ulu per ita linguo dicez "Bom dia".

7. La Bangla linguo: 211 milion paroleri
En Bangladesh, lando kun plu kam 120 milion homi, preske la tota populo parolas la Bangla linguo. Anke Bangladesh esas cirkondata da India, ube en la stato West Bengal ita linguo precipue parolesas. En ita linguo on salutas ulu per dicar "Ai Dje!".

6. La Araba: 246 milion paroleri
Un ek la maxim anciena lingui dil mondo, la Araba linguo es parolata en la Proxima-Oriento: Saudi Arabia, Kuwait, Irak, Siria, Jordania, Libano, ed Egiptia. Pluse, pro ke ol esas la linguo dil korano, milioni de islamani en altra landi anke povas komunikar per ol. En la yaro 1974 ita linguo divenis la sisesma oficala linguo dil Unionita Nacioni. Dicez "Al salam alaikum" por salutar ulu per la Araba linguo.

5. La Rusa: 277 milion paroleri
Un ek la sis oficala linguo dil Unionita Nacioni, la Rusa linguo es parolata ne nur en Rusia, ma anke en Belarus, Kazakhstan, ed la Usa, e.c. Anke la Rusa es fonto linguo di Ido. Salutez ulu per dicar "Zdravstvuite!".

4. La Hispana linguo: 392 milion paroleri
On parolas la Hispana en preske omna Central o Sud-Amerikana landi, alonge Hispania, Kuba, ed la Usa. Ol anke es un ek la fonto lingui di Ido. Dicez "Ola!" (Hola) por salutar ulu per la Hispana.

3. La Hindustani: 497 milion paroleri
La Hindustani esas la precipua linguo di la turbegatra populo di India. Ol inkluzas granda nombra dialekti di quin la maxim parolata es Hindi qua es ofical linguo di la guvernerio. La Hindi es docata en licei. La Hindustani divenabas difuzata omna-parte en India precipue pro la populareso di filmi en ita linguo. Salutez ulu uzante Hindustani per "Kaise ho?".

2. La Angla: 508 milion paroleri
La Angla ne esas la maxim parolata linguo di la mondo. Tamen ol esas oficala linguo di plu multa nacioni kam irg altra linguo. Lua paroleri venas de preske omna parti di la mondo, inkluzante Kanada, Usa, Anglia, Zimbabwe, Sud-Afrika, India, Hong Kong, Australia, ed Nov-Zelando. On salutas per "Hello" en la Angla.

1. La Mandarin: plu kam un miliard paroleri
Ne esas tanta surprizo ke la maxim parolata linguo trovesas en la maxim populoza lando, Chinia. Ta linguo ne esas facile lernebla. Tamen, se un miliard homi povas lernar ol, vi anke povus. En la Mandarin on salutas per "Ni hao!".

--*--
blogo: inter-retala diario

La Peskero ed la fisheto

Fablo da Aesop

Olim peskero, pos peskir dum la tota dio, kaptis un fisheto.
"Me pregas vu Sioro, liberigez me," dicis la fisheto, "Me esas tro mikra por manjesar nun. Se vu lasus me aden la rivero, me balde grandeskos por vua saporoza repasto."
"No, no, mea fisheto", respondis la peskero, "Me nun havas tu. Ma future me ne povus kaptar tu. Nam onu dicas ke ...
Mikra kozo en manuo esas plu valoroza kam to granda en expekto."

Apologo tradukita da me kun korektigo da Sioro Bebson Y. Takata

Explozo di Urbegi en la Proxima Futuro

En la yaro 1800, nur 3% de la mondala populo habitis en urbi. Cayare, plu kam 50% de la 6,6 miliardi de homi en la tota mondo esas urbani. La Unionita Nacioni predicas ke adminime 23 urbi, multa de li en la developanta parti di la mondo, atingos populi plu kam 10 milioni til la yaro 2015. Quanta populon atingos la maxim granda de ta urbi? Cirkume 40 milion homi. Fakte, la urbo Tokio ed lua suburbi ja havas 35 milion habitanti -- plu kam la tota populo di la Kanada. Segun la Unionita Nacioni, malgre la kreskigo di tal urbegi, la maxim multa personi en la mondo habitos urbeti kun 500000 individui admaxime.

Sudan

La Sudan, olim nomesis Nubia, es la maxim granda naciono en Afrika. Du civitanal militi ed la recenta regional violento en west-centrala Darfur decimacabas la infra-strukturo di Sudan dum la pasinta 50 yari. Pos 1956 kande Sudan ganis sua nedependo, la Sudanani experiencabis min kam 10 yari di paco.

Segun ul aproximaji esas desplasizita plu kam sis milioni de populo - inter od exter Sudan - pro la duesma civitanal milito qua eruptis dum la yari 1980. En 2004 vaste difuzita violento eruptis en Darfur. Konseque cirkum 2,5 milioni de populo raportesis desplasizar inter Sudan.

La Sudan interjacas Egiptia ye la nordo, Kenia ed Uganda ye la sudo, Etiopia ed la Reda Maro ye esto, ed Chad ye la westo. Ulasence ol esas bordo inter la proxima-oriento ed Afrika. Islama Arabi habitas precipue la nordo, dum ke la suda regioni populizesas da animisti ed kristana Afrikani. La fluvio Nilo komencas en la chefurbo Khartoum ed fluas vers la nordo tra Egiptia aden la Mediteranea maro. Plu kam 40 milioni de populo habitas la lando qua esas aproxime quarimo de la tota areo di Usa. Aproxime 140 etnala grupi ed preske la sama nombro di lingui existas ibe.

La Sudan dotesas per minerala oleo (petrolo), metali, ed minerali. En 1999 ol komencis exportacar kruda petrolo. Danke en parto a la petrolo-revenuo, Sudan raportis ke la ekonomio kreskis ye 10 procento po yaro. Ma preske 80 procento de la naciono dependas ye la tenua agrokultiva industrio por entratenar su. Pro civitanala tumulti, mala vetero, ed febla agrokultival preci ye la mondo-merkato, plu multa di la societo restas en povreso. Plu kam duimo de la populo esas iliterata.

Por plusa informo vizitez la wikipedia artiklo pri Sudan: http://io.wikipedia.org/wiki/Sudan

Bankisto dil Povri

Cayare la Nobel premio di paco adjudikesis a Mohammad Yunus ed lua kreuro, la «Gramin» Banko di Bangladesh. La komitato di Nobel premio di paco selektis Sr-o Yunus ek cirkume 200 altra personi en politikala, religiala, ed altra feldi en la tota mondo. La «Gramin» Banko helpabas ordinara populo ekirar de indijego per recevar mikra-kredito quan li uzas en mikra komerco-projeti o mestieri por ganar sua vivo-moyeno.

Qua esas ta unika bankisto de Bangladesh? Il nomesas bankisto dil povri ed la viro qua helpis milioni de populi elevar su de absoluta povreso ed ameliorar sua situeso per mikra-skala prestaji. Profesoro Yunus esis skolestro di ekonomiko en la universitato di Chittagong en Bangladesh. Il volis extirpar povreso ed laboris por lo dum la pasinta 30 yari. Il anke esas honorizita kom iniciinto dil koncepto di mikra-kredito qua donas prestaji al povra personi por komencar lia propra revenuo-genitanta aktivesi.

Dum la famino ye 1974 en Bangladesh, Prof-o Yunus ed kelka studenti vizitis ula vilajo. Ibe li renkontris muliero qua restis en povreso sur afero di kelka centi. Elu facis bambua tabureti, ma ne povis pagar la equivalanta di 20 usana centi por komprar bambuo. Elu mustis pruntar la materio de la bambuo vendisto, lore mustis vendar la tabureti ad la sama vendisto ye preco quan il impozis. Tale la muliero profitis nur 2 centi po dio. Prof-o Yunus ed un studento trovis 42 personi en simila situeso en ta vilajo. Kande ilu sumigis la tota pekunio li bezonis, olta esis cirkume 27 dolari. Il shamis ke esis membro di socio qua ne povas provizar mem 27 dolari ad 42 laborema ed habila homi. Ilu prestis la pekunio ad li, dicante ke li darfas satisfacar la debaji kande li povus. Yunus demandis helpo de altra bankisti, ma li esis skeptika pri la kapableso di tante povra personi retro-donar la pekunio.

Fakte, Yunus recevis singla cent, do il iris ad altra vilaji ed agis simile, sempre recevante la tota pekunio il prestis. Ma la banki ankore ne helpis lu.

Tale ilu komencis lua propra banko en 1976. La vorto «gramin» od «grameen» signifikas rurala. Ta banko nun havas plu kam du mili filiali en multa vilaji en Bangladesh, kun plu kam 6,5 milioni debanti ed la majoritato esas mulieri. «Gramin» Banko ofras kredito sen postular acesora garantiajo. Ol funcionas per bankala sistemo fondita ye reciproka fido, responsiveso, parto-prenado, ed kreiveso.

Ret-situo dil «Gramin» Banko en l' Angla: http://www.grameen-info.org/

Neandertala Homi

Kelka dii ante nun che la televiziono me spektis emiso pri homo neandertala. Raportesis pri la granda esforci asemblar la tota neandertala skeleto ed quan ta skeleto revelas pri la granda misterio -- pro quo li extingis ed ni vivas?

Neandertala homi havis forta korpi, kun muskuloza manui plu forta kam moderna homi. Li anke esis kurta ed grosa, kun tenua tayi. Tal adaptaji helpis li bone funcionar dum chasado tre proxime a vildi per uzar pezoza manuo-lanci en densa foresti. Lo anke protektis lu de la koldega vetero.

Altra rikonstrukturo montris ke la neandertalo havis granda cerebro kam moderna homo kun tote developita «neocortex» od celebral nov-kortico, la dorsala regiono dil cerebral kortico partikulare granda en mamiferi ed la maxim recente evolucionita parto dil cerebro.

Rikonstrukturo dil voco-aparato montras ke neandertalo povabus parolar ma kun alta tonala voco, ed anke es posibla ke lu naz-parolis.

Inquesto dil osti ye l'interna oreli montras ke neandertalo ne esas tam ajila kam mem plu primitiva homi. Universala regulo inter omna speci esas ke quante plu akrobatema ula speco esas, tante plu larja es la disto inter l'osti di lua interna oreli. Moderna homi esas plu ajila kam sive neandertali sive altra pre-iranta homala speci.

Fine l'informo-emiso emfazigis la klimato-chanjo ye la tempo dil extingo di neandertali. Esis glacio-epoko dum mili-yari, ed la vetero restis koldega ma divenis plu sika. La foresti en qui la neandertali adaptesis por chasado remplasesis da libera planaja lando.

Moderna homi esis plubone adaptita por chasado en tala plan-landi pro ke li esis adaptita por kurar. Segun la informo-emiso, li anke posedis lanco-lansilo nomita «atlatl» qui donas al moderna homi lev-povo di adjuntita brakio-disto dum ke li eklansis lia lejera lanci.

Quankam la neandertali havis granda cerebro ed voco-aparati, semblas posibla ke esis difero ye la konocala ed komunikala kapablesi inter li ed moderna homi. Inteligenteso ed linguo-povo kapabligis moderna homi esar flexebla por adaptar a preske omna klimati. Se neandertali esis tam flexebla li ankore vivabus. Semblas ke la tekniko pri «atlatl» lansilo ne esis atingebla da li.

Alegesis ke direta konfronto inter la du homala speci -- neandertala homi ed «cro magnon» homi -- ne esis necesa por kauzigar l'extingo di neandertali. La plu muskuloza korpo di neandertalo bezonis multa kalorii, ed lo ne esas avantajo dum famino. Lua adapteso al proxime chasado implikis ke lua extenseso diminutis kande la foresti desaparis. Konseque neandertala populo diminutabis ed fragmentigesis. Extingo dil populo esis ne-evitebla.

Tamen esas unike homala traito por funcionar extere nia fizikal adaptaji od limitaji. Neandertali mustis esar kondamnita de ula min kapabla traiti por adaptar al chanji en lia cirkumaji.

Ta artikleto es tradukuro segun reto-blogo* da Stephen Gordon, ma me anke spektis la sama televiziono-emiso ed volis skribar pri to.

Tropiko: Ka nasko-loko, museo od amba?

Kande exploristi inquestis la mondo dum la pasinta yarcenti li pondereskis pri enigmato: quante plu fora del tropiko on voyajas, tante poke diferanta speci di planti ed animali on trovas. Ka lo esas pro ke multa speci naskis en tropiko, od nur pro ke olda speci povas persistar ibe plu longa kam le nova? En altra vorti ka tropiko es nasko-loko por diverseso dil speci o muzeo?

Un grupo di paleontologiisti studiis granda grupo di maral animal-speci quale ostri, musli, petonkli ed altra bi-valva moluski. Tria-quarimo di tala aktual animal-speci genitesis en la tropiko ed difuzis vers l'alta latitudi; nur quarimo genitesis ye l'alta latitudi, la ciencisti recente raportis en la revuo Science. Fosilo-traci di ta animali montris ke dum la pasinta 11 miliono yari duopla nombro di speci genitesis en la tropiko kompare ad ti qui havis origino en altra regioni.

Tradukuro segun artikleto da Randolph E. Schmid publikigita en jurnalo The Examiner.

Medicinal Informajo

Inquestado di serpento-veneno povus helpar ti qui sufris de cerebro-vaskulala stroko.

Cerebro-vaskulala stroko esas subita perdo di cerebral funciono igita da obstrukteso od rupto di vaskulo al cerebro, karakterizita da perdo di muskulala direktado, diminuteso od perdo dil koncio, vertijo, ne-klara parolado, od altra simptomi qui varias kun la severeso dil domajo en la cerebro.

Multa inquesto-centri en diversa parti dil mondo partoprenas studiar anti-koaguligada drogo qua trovesas en veneno di Malayana vipero (Calloselasma rhodostoma). Kompozanto en la veneno uladie povus salvar vivo di viktimi di stroko. Purigita fraciono di vipero-veneno nomita ancrod o Viprinex ja uzesis en Europa ed Kanada dum la pasinta duadek yari por restaurar sango-fluo en maladi qui sufras de certena kategorio di sango-cirkuladala maladesi. Ancrod similesas t-PA (angle: tissue plasminogen activator) qua dissolvas emboli ed restauras sango-fluo en vaskuli.

Ciencisti kredas ke ancrod povus provizar medicinal benefico dum la unesma sis hori de pos la stroko. Ta permisas tri hori plusa kam t-PA, qua mustas donesar dum tri hori pos la stroko.

Frua probi esas kurajiganta. Se ancrod povus uzesar sekure la plusa tempo salvus la parolo-povo, movebleso, ed muskulo-povo di multega maladi.

Nov Epoko di Deskovrado en Exter-terala Spaco

Ye agosto la Uniono Internaciona Astronomiala decidis ke esas nur ok planeti en nia sunala sistemo. Astronomisti decidis ke Pluto ne plus esas planeto, ma esas klasifikita kom nano-planeto.

La nova sistemo definas planeto esar sferala objekto qua cirkumiras la suno ed dominacas lua orbito-vicinajo. Nano-planeti anke esas sferala ed cirkumiras la suno ma ne esas la chefa objekti en lia vicinaji. Altra nano-planeti esas:
1. Ceres qua esas nun konocata maxim granda asteriodo -- mikra rokoza objekto inter la orbiti di Marso ed Jupitero.
2. Mikra astro-objekto olim nomita 2003 UB313 od Xena, nun oficale nomata Eris dal Uniono Internaciona Astronomiala ye la pasinta merkurdio. Eris esas la nomo dil anciena greka deino di kaoso e disputo. Olua satelito anke havas oficala nomo: Dysnomia.

Pluto esas la maxim misterioza planeto inter la olima non planeti. Nula spaconavo flugabis proxime Pluto. Cayare, spaconavo di NASA nomita New Horizons komencis olua non-yarala voyajo a Pluto. En 2015 ol esos en orbito cirkum la nano-planeto.

Nova metodo per DNA povus salvar cetacei

Ciencala Frontiero

Experti pensas ke nova metodo per DNA povus salvar cetacei.

Australiana ciencisti dicis ke analizar l'extera epidermo di certena cetacei povus determinar lia evo. Tala tekniko povus invalidigar argumentado por mortigar li.

Profesoro Peter Harrison esas membro dil grupo ye Southern Cross University Whale Research Center. Lua verko esis eminenta en la ciencala revuo Nature dum la pasinta monato. Il dicis ke nova metodo por determinar l'evo fondesis ye extraktar DNA de la pelo-squamo di baleni (Megaptera novaeangliae) ed observar strukturi nomita telomerei* qui sidas ye la fino di kromosomi. Telomerei* kurteskas dum la vivo-tempo di multa speci di animali ed Harrison esperas ke li povus uzesar por determinar quante la cetacei evas.

Harrison dicis ke la grupo di ciencisti qua kunlaboras kun profesoro Scott Baker dil universitato di Oregon, Usa, konstatabis ke la genetikala serio di telomerei* di baleni similesas ta di homi ed altra animali. La sequanta pazo, Il dicis, esas determinar quale la longeso dil telomerei* diminutas dum tempo-pasado per uzar specimeni dil epidermo di 100 livanta cetacei di qui savesas quante li evas, ed ta informajo rezidas che la Centro.

La nuna metodo por determinar evo di cetacei esas per extraktar lia denti. Ma baleni ne havas denti, do la nura moyeno konjektar lia evo esis fotografar li singla yaro, o dissekar mortita baleno.

Ciencisti dicas ke ni urjante bezonas ula nova metodo pro ke dum the pasinta yaro la Japoniana industrio di cetacei chasado deklaris ke lu projetas kaptar plu multa minke-cetacei por ciencala inquestado. La kapto anke inkluzos speci di baleni ed altra cetacei. Japonia alegas ke augmentar la kapto esas necesa por kolektar specimeni por determinar la grupo-strukturo di cetacei.

Segun la vorti di Peter Harrison, esas plu bona savar aproxime l'evo di livanta cetaceo kam la preciza evo di mortita cetaceo.

L'ermita Matematikisto

Quo povas igar ulu deturnar su de famo, honoro, multa pekunio ed omna por qua lu laboris? Pos plura yari di laboro, Sro Grigorio Perelman de Santa Peterburg, Rusia, solvis un ek la maxim tentanta questioni matematikal - la cent yari evanta konjektajo di Poincare - ed nun evanta 40 yari ilu semblante decidis ke lo suficas.

Ye la 25ma Internaciona kongreso di matematikisti en Madrid, esis anuncita ke Perelman esas un ek la gananti dil Fields medalio qua konsideresas tam granda honoro en matematiko kam la Nobel premio. Lua prodajo facis ilu elektebla por la un miliono dolari premio qua esis ofrita da la Clay matematikal instituto di Cambridge, Massachussetts en yaro 2000. Ma il ne esis en Madrid, ed adminime nun-tempe la pekunio ne interesas lu. Anke Ilu refuzis plura inviti retro-irar al Usa por facar lektoro-turo, ed livis sua ofico ye la Steklov instituto di Santa Peterburg.

La konjektajo di Poincare relatas ad konektiveso ed la difero inter objekti qui povas esar ri-formita aden sferi ed ti qui ne povas esar formita tal-maniere. Por exemplo, objekti qui havas truo, quale doughnut-i (en l'Angla patuazo*), ne havas tala traito. Havar solvuro dil konjektajo ne efektigas multe la homala kulturo, od nia vivo-maniero -- ma multa populi suspektas ke uladie ulo facos bon uzo di ta solvuro.

Semblas ke la solvuro ipsa esas la premio, ta qua kontentigas, la maxim importanta laboro vivala. Quon pluse dicar od igar? Quo esas pekunio, od famo, avan lo?

Se lu aceptus la Fields adjudikajo, ilu divenus publika persono -- en sua propra vorti, sive favorato sive politikisto.

Matematiko ne esas diciplino fondita ye experienco quale skribar romano, ed kelka di fekundega matematikisti facis lia maxim importanta verki kande li esis ankore tre yuna. La olima profesoro Perelman evanta 40 yari esas quale Methusela. On dicas ke ilu juas rekoltar manjebla fungi. Ta esas konvenanta solitara aktiveso, ma en naciono de 145 milioni, lo esas juita da 144 milioni, do ta informajo ne montras multa a ni.

La foliaro di birk-arbori balde chanjos sua kolori en boski ye la suburbo di Santa Peterburg, ed en la okuli di mento, ad minime, esas posibla imaginar ke Sro Perelman ped-iros ibe, sola kun lua pensaji. Un vivo ne charjanta per vanitato od material aspirado, od nune, mem ambicio -- nur matematiko, ed korbo plena di fungi.

Tradukuro segun artiklo publikigita en la diala jurnalo The Sun (Usana) di kelka dii ante nun.